elektrik nedir
TANIMI
Elektrik, duragan ya da devingen yuklu parcaciklarin yol actigi fiziksel olgudur. Elektrik yuku, maddenin ana niteliklerinden biridir ve temel parcaciklardan kaynaklanir. Elektrik olgusunda rol oynayan temel parcacik yuku, negatif isaretli olan elektrondur. Elektriksel olgular cok sayida elektronun bir yerde birikmesiyle ya da bir yerden baska yere hareket etmesiyle ortaya cikar. Elektrik olgusunda rol oynayan diger parcacik yuku, pozitif isaretli olan protondur. Elektrik yuklu cisimler miknatis gibidir: negatif ve pozitif yuklu cisimler birbirini ceker, ama ayni elektrikle yuklu olan iki cins birbirini iter. Elektrik insanogluna, son derece kullanisli bir enerji cesidi saglamistir. Isinma, aydinlanma, haberlesme gibi amaclarla, ayrica makinelerde ve elektronik alaninda buyuk olcude elektrikten yararlanilmaktadir.
TARİHİ
Eski Yunanlilar, kehribarin bir kurk parcasina surtulmesi sonucunda kustuyu gibi hafif cisimleri cekme ozelligi kazandigini gozlemlemislerdi. Elektrigi ilk olarak ciddi anlamda inceleyen bilim adami William Gilbert, 16. yuzyilin sonlarinda, statik elektrikle magnetizma arasindaki iliski uzerinde arastirmalar yapti. Elektrik yuklerinin eksi ve arti olarak belirlenip adlandirilmasina da gerceklestirdi. 1767de Joseph Priestley, elektrik yuklerinin birbirlerini, aralarindaki uzakligin karesiyle ters orantili olarak cektiklerini buldu. 19. yuzyilin basinda Alessandro Volta, elektrik pilini icat etti. Davy, 1808de elektrik akimi tasiyan iki komur elektrotu birbirinden ayirarak bir ark olusturmayi basardi. Ve boylece elektrigin isik ya da isi enerjisine donusebilecegini gosterdi. 1820de Hans Christian Orsted, icinden elektrik akimi gecen bir iletkenin yakinindaki bir miknatis ignesinin saptigini gozlemleyerek, elektrik akiminin iletken cevresinde bir magnetik alan olusturdugu sonucuna vardi. Elektrigin laboratuar duvarlarini asip sanayideki ve gunluk yasamdaki yerini almasi sureci 19. yuzyilin ikinci yarisinda basladi. 1873te Zénobe-Théopline Gramme, elektrik enerjisinin havai hatlar araciligiyla etkin bir bicimde iletilebilecegini gosterdi. A. Edisonin 1881de ilk elektrik uretim merkeziyle dagitim sebekesini New Yorkta kurmasi ,elektrik enerjisinin evlerde ve sanayide yaygin olarak kullanilmasinin baslangici oldu . Elektronun bulunmasi, diyotun ve triyot lambanin icadi, elektronigin ayri bir bilim dali olarak gelismesinin baslangici oldu
ELEKTRİK AKIMI
Yuklu temel parcaciklar (- yuklu elektronlar ve + yuklu protonlar), iyonlar (bir ya da daha cok elektron yitirmis ya da kazanmis atomlar) ve delikler (arti yuklu parcacik olarak dusunulebilen elektron eksikligi) gibi elektrik yuku tasiyicilarinin devinimlerinin ortak adi. Elektrik yukunun elektronlarca tasindigi bir tel icinde ki akim , birim zamanda telin herhangi bir noktasindan gecen yuk miktarinin olcusudur
ELEKTRİK DEVRESİ
Elektrik akiminin iletilmesini saglayan, iletken ya da iletkenler zinciri ve ogeler dizisidir. Bir elektrik devresinde, akimi olusturan yuklu parcaciklara enerji veren pil ya da uretec turu bir aygit ile lambalar; elektrik motoru ya da elektronik bilgisayar gibi akim kullanan aygitlar ve baglanti telleri ya da iletim hatlari bulunur. ogeler birbiri ardina (seri) ya da yan yana (paralel) bagilidir
ulkemizde yerlesim alanlari ustunden gecen ve zaman zaman evlerin cok yakinlarina kadar gelen yuksek gerilim hatlari baska bir tehlike kaynagidir. Bu gibi yerlerde televizyon antenlerin duzeltilmesi icin dama cikilmasi basli basina ayri bir tehlikedir. cocuklarin ucurtmalarini almak icin bir sopayla tellere dokunmaya kalkismalari olumle sonuclanan kazalara yol acmaktadir. Bu hatlara 20 m. den daha yakina gelmek son derece tehlikelidir.
ELEKTRİK BİRİMLERİ
Bir elektrik hattinda, iletkenlerden bir tanesi otekine oranla daha cok elektrik yukludur: aradaki fark, volt olarak olculen gerilimi meydana getirir. Akimin amper olarak olculen siddeti, hattin belirli bir noktasindan gecen elektron sayisidir. Guc, duruma gore uretilen veya tuketilen bir cesit enerji miktaridir. Watt olarak ifade edilen bu guc, siddetle gerilimin carpimindan elde edilir
İletkenlik ozellikleri nedeniyle elektrik akimini bir yerden baska bir yere tasimaya elverisli olan maddelerdir. Bunlar hemen her zaman, kablolar ya da teller seklinde kullanilir. En iyi elektrik iletkeni gumustur; ancak parasal nedenlerden oturu neredeyse her zaman bakirdan yararlanilir.
ELEKTRİK uRETECİ
Buhar turbini, hidrolik turbin ya da icten yanmali bir motor tarafindan uretilen mekanik enerjiyi elektrik enerjisine ceviren makinelerin ortak adidir.
ELEKTRİK YuKu
Elektrik akimlarinda akan ya da metal olmayan iki farkli cismin birbirine surtulmesi durumunda cisimlerin yuzeyinde biriken elektrik miktaridir.
ELEKTRİK MOTORU
Elektrik enerjisini mekanik enerjiye donusturen makinedir.Bu donusumun tersini gerceklestiren, bir baska deyisle mekanik enerjiyi elektrik enerjisine donusturen makineler ise elektrik ureteci olarak anilir.
DAgITIM
Elektrik enerjisinin buyuk ustunlugu, bir kablo sebekesiyle yuksek geriliminde tasinabilme ve dagitilma kolayligidir, cunku gerilim ne kadar yuksek olursa elektrik en az kayip o kadar uzaga tasinabilir. Bugunku yuksek gerilim hatlari 765000 volta ulasir. Akim, abonelere dagitilmadan once, onu alcak gerilimli (110 ve 220 volt) akima donusturecek transformatorlerden gecirilir. Saate, gune veya mevsime gore, enerjisi fazla olan sebeke, enerjisi az olani besleyebilsin diye, cesitli bolgelerin elektrik sebekeleri birbirine baglanir. Gunumuzde, dogal enerji kaynaklari kit olan ulkelerde nukleer elektrik santralleri yapma egilimi vardir. Ama bunlar da ciddi tehlikeler dogurmaktadir. Bu yuzden simdi gunes enerjisinden yararlanmak icin projeler yapilmaktadir
